Hiển thị các bài đăng có nhãn de Gaulle. Hiển thị tất cả bài đăng
Hiển thị các bài đăng có nhãn de Gaulle. Hiển thị tất cả bài đăng

Thứ Hai, 16 tháng 1, 2012

Nghĩ về bản lĩnh Việt Nam


TẠP CHÍ XƯA & VÀ NAY

Nghĩ về bản lĩnh Việt Nam

SỐ 395+396 THÁNG 1 – 2012
Tương Lai
Nói về bản lĩnh, xin dẫn ra khuyến cáo của Kant, nhà triết học Đức vĩ đại đã có ảnh hưởng lớn đến tư duy của nhiều thế hệ: “Sapere aude! [Hãy dám có tư duy sáng suốt] Hãy dũng cảm sử dụng lý trí của chính mình” bởi vì “khai sáng là sự vượt thoát của con người khỏi trạng thái vị thành niên tự kỷ” vốn “thiếu vắng sự quyết đoán và dũng khí để sử dụng lý trí mà không cần đến sự chỉ đạo”(1). Thực ra thì cách đây hơn 800 năm một nhà sư Việt Nam, Thiền sư Quảng Nghiêm đã đòi hỏi lớp trẻ không dẫm lên lôi mòn mà phải tìm cho mình một cách đi riêng:
Nam nhi tự hữu xung thiên chí
 Hưu hướng Như Lai hành xứ hành
 Làm trai phải tự có chí xung trời thẳm
 Đừng nhọc mình dẫm theo vết chân Như Lai

Phải chăng đây chính là bản lĩnh Việt Nam? Chẳng phải ngẫu nhiên mà câu nói của Trần Bình Trọng: “Ta thà làm quỷ nước Nam chứ không thèm làm vương đất Bắc” lại được ghi nhận như là một ứng xử tiêu biểu cho khí phách Việt Nam. Mà thật oái oăm, đây là thái độ người đang bị gươm thù kề cổ! Không là người chiến thắng, song tuyệt đối không là người chiến bại, ngược lại, với tư thế hiên ngang đối diện với kẻ thù, người ấy đang lấy cái chết làm một đòn tiến công.
Dân tộc này hiểu quá rõ sự thách đố nghiệt ngã trong cái thế “trứng chọi đá” của vị trí địa chiến lược của đất nước bên cạnh người láng giềng khổng lổ mà những thế lực cầm quyền hiếu chiến chưa bao giờ nguôi cuồng vọng “bình thiên hạ”! Các triều đại thống trị Trung Hoa từ Tần Hán cho đến Đường, Tống, Nguyên, Minh, Thanh… chưa bao giờ từ bỏ mộng bành trướng về phía Nam mà bán đảo hình chữ s này thì như một cục xương mắc giữa họng, không cho họ nuốt trôi Đông Nam Á! Xa xưa đã vậy và nay thì cũng đang như vậy.
Thì đây, tuy chẳng hay ho gì, song vẩn buộc phải đưa ra những điều mà báo chí Trung Quốc vừa viết ra những lời “gan ruột” của họ: “Ông Đặng năm đó đã nói một câu: trẻ con không nghe lời phải đét đít. Sau đó 10 vạn đại quân điều tới biên cương. Còn bây giờ thì sao? Trẻ con không những không nghe lời mà còn hoàn toàn không thèm để mắt tới người lớn. Ngang nhiên nói, tiến hành bầu cử quốc dân trên các đảo bãi xâm chiếm phi pháp tại Biển Đông, còn gào thét đó là công việc nội bộ của quốc gia, nói là, phải dùng vũ lực bảo vệ chủ quyền thần thánh không thể xâm phạm của đất nước mình. Điều đó chẳng phải là chống lại trời thì là cái gì. Liệu không thể đét đít chăng? Không cho bài học, từ nay trở đi liệu có ổn không? Không đánh bây giờ thì đợi đến khi nào?”.
Mà từ xa xưa họ vẫn “đợi” đấy thôi!
Chính vì thế, từ bao đời, ông cha ta thường xuyên răn dạy tinh thần cảnh giác trong mọi ứng xử với “Thiên triều”. Phải biết tiến, biết thoái, biết nhu, biết cương nhưng luôn giữ vững khí phách kiên cường, không bao giờ khuất phục. Điều răn ấy không chỉ là những câu ghi vào sử sách, mà còn được tạc vào hình hài núi sông bằng những truyền thuyết, những huyền thoại sống động. Chẳng hạn như 99 ngọn núi ở vùng trung du được giải thích là tượng trưng cho 99 con voi và một tượng trưng cho voi bị chém cụt đầu do quay về hướng bắc! Hoặc câu chuyện về câu đôi “Đằng giang tự cổ huyết do hồng!” (Sông Bạch Đằng từ xưa đỏ vì máu) của sứ thần Giang Văn Minh đáp lại thái độ ngạo mạn của Sùng Trinh, vua nhà Minh trong câu “Đồng trụ chí kim đài dĩ lục!” (Cột đồng xưa giờ đã rêu xanh) luôn được truyền tụng!
Cọc gỗ Bạch Đằng vẫn mãi mãi trụ vững trong khí phách Việt Nam tự bao đời.
Nên nhớ rằng, với nhiều giải pháp và sách lược nhằm duy trì mối quan hệ với đế chế Trung Hoa qua các triều đại, kể cả cử người đóng vai thay thế chứ về nguyên tắc thì không một vị vua Việt Nam nào chịu sang triều phục các hoàng đế Trung Hoa cả. Thậm chí khi đã rời bỏ ngai vàng lên núi Yên Tử dựng chùa, nghiền ngẫm về đạo Phật, mở ra một trường phái Thiền Trúc Lâm, song Trần Nhân Tông vẫn khôn nguôi chuyện cảnh giác với kẻ thù.
Trong Trúc lâm tông chỉ nguyên thanh, Ngô Thì Nhậm đã có lời bình thâm thúy về chuyện này như sau: “Người ta thấy Điều Ngự đệ nhất tổ đến ở chùa Hoa Yên thì bảo Ngài xuất gia, [nhưng] ta biết rằng Đức Ngài lúc bấy giờ biết xem thiên hạ là công trong mối vô sự; nhưng ở phía Bắc vẫn có nước láng giềng mạnh mẽ, chưa được an tâm. Cái ý ấy không tiện nói ra, sợ người dao động, cho nên nhắm được núi Yên Tử là núi cao nhất, phía đông nhìn về Yên Quảng, phía bắc liếc sang hai tỉnh Lạng, dựng nên ngôi chùa, thời thường dạo chơi để xem động tĩnh, cốt để ngừa cái mối lo nước ngoài xâm phạm. Thật là một vị Vô Lượng Đại Thễ Chí Bồ Tát…”(2).
Cũng có nhiều bàn thảo về điều này, song ở đây, điều cốt yếu là ở thông điệp của ông cha ta gửi cho hậu thế: ý thức thường trực cảnh giác, “ngừa cái mối lo nước ngoài xâm phạm”, là một đòi hỏi sống còn của dân tộc. Cách giải thích mà có người cho là có phần khiên cưỡng ấy thật ra là nhằm đề cao lòng yêu nước và tinh thần cảnh giác, đối lập với những kẻ ươn hèn hốt hoảng núp bóng ngoại bang như Trần Di Ái, Trần Ích Tắc, những kẻ đã bôi nhọ tinh thần Đông A, muôn đời bị nguyền rủa. Sử chép: “Ích Tắc đã từng gửi thư riêng cho khách buôn ở Vân Đồn xin quân Nguyên xuống nam. Đến nay, người Nguyên vào cướp, ích Tắc xin hàng chúng để mong được làm vua. Người Nguyên phong làm An Nam Quốc Vương. Sau khi quân Nguyên thất bại, Ích Tắc trong lòng hổ thẹn, chết ở đất Bắc!”(3).
Có những kẻ “đi vào lịch sử” với những dòng nghiệt ngã như vậy, nhưng lịch sử cũng ghi lại chuyện một hiền thần không phải là quý tộc họ Trần từng khiến tướng giặc Ô Mã Nhi phải thốt lên: “Người này… có thể nói là không nhục mệnh vua. Nước nó còn có người giỏi, chưa thể mưu tính được”(4). Đó là chuyện Đỗ Khắc Chung tại trại giặc. Khi Ô Mã Nhi hỏi: “Quốc vương ngươi vô lễ, sai người thích chữ Sát Thát, khinh nhờn thiên binh, lỗi ấy to lắm”. Khắc Chung dõng dạc đáp: “Vì lòng trung phẫn mà họ tự thích chữ thôi, Quốc vương tôi không biết việc đó. Tôi là cận thần, tại sao lại không có”. Nói rồi giơ cánh tay cho xem…[Ô Mã Nhi] sai người đuổi theo Khắc Chung nhưng không kịp”.
Đừng quên rằng, lịch sử là một sự vận động trong thế tương quan giữa nhiều lực nhằm tìm ra một hợp lực, vạch ra con đường đi của nó. Ngay từ đầu, và cho đến bây giờ và mãi mãi, những hợp lực ấy vẫn do các cá nhân hiện thực tạo ra, song vẫn không là phụ thuộc vào cá nhân họ. Phải chăng vì thế mà Hégel cho rằng động cơ của những nhân vật lịch sử, thật ra, không phải là những nguyên nhân cuối cùng của lịch sử. Cái hợp lực tạo ra sức mạnh của một dân tộc, viết nên những trang hào hùng của lịch sử dân tộc, chính là quần chúng nhân dân: những người theo mệnh lệnh của trái tim đã có mặt đúng lúc, đúng thời điểm cần có họ.
Vả chăng, tiến hóa là một quá trình liên tục làm tăng thêm độ phức tạp toàn thể của hệ thống, bằng việc làm nảy sinh thêm nhiều yếu tố mới, nhiều mối tương tác mới, tạo thêm nhiều khả năng xuất hiện những thuộc tính hợp trội mới. Các trật tự do hợp trội mà thành, các thuộc tính do hợp trội mà có là sản phẩm từ dưới lên, chứ không phải chỉ là do từ trên xuống. Vấn đề là làm sao để sức mạnh từ dưới lên ấy tạo áp lực mạnh mẽ thúc đẩy ý chí và quyết tâm của bộ phận lãnh đạo nhận ra và tìm cách phát huy sức mạnh hợp trội ấy. Biết cách làm bừng nở những nhân tố hợp thành sức mạnh hợp trội ấy thì một cục diện mới sẽ mở ra.
Lịch sử Việt Nam đã từng chứng minh điều đó. Cho nên, gợi lại lịch sử là để hiểu sâu hơn về những mệnh lệnh của trái tim yêu nước từng đẩy tới những hành động, những sự kiện mà nếu nhìn từ bên ngoài thì chỉ là những biểu hiện đơn lẻ, bình thường, rời rạc, nhưng từ những sự kiện lẻ tẻ, rời rạc mang tính tự phát ấy phải thấy cho ra sức mạnh tiềm ẩn không sao lường hết được của tinh thần yêu nước và khí phách Việt Nam. Biết khơi dậy, nuôi dưỡng và phát huy sức mạnh được khơi nguồn từ mệnh lệnh trái tim ấy chính là bản lĩnh của người lãnh đạo. Làm phôi pha, thất thoát sức mạnh đó là có tội với dân tộc, với lịch sử.
Mà lịch sử thì luôn nghiêm cẩn và sòng phẳng với tất cả các quốc gia, dân tộc chứ đâu chỉ riêng dân tộc Việt Nam ta! Khi buộc phải đưa lại trên trang viết những dòng láo xược từ những trang báo viết tiếng Hoa chính là nhằm không chỉ để người Việt Nam hiểu rõ mưu toan của thế lực hiếu chiến với cuồng vọng bành trướng, mà còn giúp những người Trung Quốc trung thực và lương thiện hiểu thêm về điều ấy. Trước hết là nói với những thanh niên sinh viên và trí thức Trung Quổc, tác giả của cuộc vận động Ngũ Tứ lịch sử, những người từng là nạn nhân của những “Đại nhảy vọt” và “Đại cách mạng vô sản” đã giết chết non nửa triệu người Trung Quỗc!
Chao ôi, chẳng phải chính Lỗ Tấn đã từng lên án cái thứ “văn hóa ăn thịt người” trong Nhật ký người điên với nhân vật Ngụy Liên Thủ in trong tập Gào thét đó sao? Mà chẳng phải chỉ Lỗ Tấn, mới đây, Christopher Goscha đã sưu tầm và dịch cho CWIHP một tài liệu được lưu giữ tại Thư viện Quân đội Nhân dân ở Hà Nội nói về những ý kiến của Lê Duẩn liên quan đến thứ “văn hóa ăn thịt người” đó. Trong ảnh chụp những dòng ghi trong nhật ký của vị Tổng bí thư lúc ấy có dòng chữ viết tay: “Phải xây dựng hạnh phúc cho nhân dân. Muốn có hạnh phúc cho nhân dân phải giàu mạnh và hùng cường. Đó là vì vị trí lịch sử và địa dư của Việt Nam.  Không thể khác được. Vì chúng ta ở bên cạnh một nước mà lịch sử của nước đó chưa ra khỏi cuộc sống người ăn thịt người” (xem ảnh tư liệu).
Ở sát cạnh một quốc gia khổng lồ, nhân dân Việt Nam bao đời luôn muôn sống hòa hiếu với nhân dân Trung Quốc anh em “núi liền núi, sông liền sông, chung một Biển Đông…” như lời một bài hát nọ từng nói lên nguyện vọng thiết tha ấy. Dân tộc ta muốn hòa hiếu, vì đó là nhu cầu để tồn tại và phát triển trong cái vị trí địa – chính trị đặc thù của bán đảo hình chữ S, nằm ở ngã ba, ngã tư của giao lộ quốc tế huyết mạch trên đường biển nối liền Ấn Độ Dương và Thái Bình Dương, cửa ngõ tiến về Đông Nam Á. Tuy nhiên, kinh nghiệm lịch sử đã cho thấy, chỉ giữ được hòa hiếu khi chúng ta có đủ thực lực.
Không ai cho không chúng ta sự hòa hiếu. Xưa kia, khi Nguyễn Trãi vì muốn “sửa hòa hiếu cho hai nước, tắt muôn đời chiến tranh” đã phải “nghĩ kế lâu dài đất nước, tha kẻ hàng mười vạn sĩ binh”. Muốn và làm được như vậy vì thực lực của cuộc kháng chiến chống quân xâm lược Nhà Minh thế kỷ XV lúc ấy “Gươm mài đá, đá núi cũng mòn; voi uông nước, nước sông phải cạn”, đã từng đánh cho quân Minh những trận kinh hồn tán đởm như “Trận Bồ Đằng sấm vang sét dậy, miền Trà Lân trúc phá tro bay”. Có vậy mới đến được “Hội thề Đông Quan”, mở lối về cho quân xâm lược: “Mã Kỳ, Phương Chính, cấp cho năm trăm chiếc thuyền ra đến bể chưa thôi trống ngực, Vương Thông Mã Anh, phát cho nghìn cỗ ngựa, về đến Tàu còn đổ mồ hôi” (Cáo Bình Ngô). Từ bài học lịch sử, chúng ta hiểu sâu hơn về ngày hôm nay. Hòa hiếu và hội nhập để phát triển phải được xây đắp trên cái nền vững chắc của ý chí quật cường và sức mạnh của khối đại đoàn kết dân tộc. Đó là điểm tựa “bất biến” để mà “ứng vạn biến”.
Bài học về thế và lực, bài học của ý chí quật cường và bản lĩnh dám chủ động tiến công và biết cách giành thắng lợi chói ngời trong lịch sử truyền thống dân tộc cần phải được thường xuyên học lại, từ người lãnh đạo cho đến mỗi người Việt Nam hôm nay.
Chúng ta luôn muốn được là bạn của thế giới. Nhưng để thực hiện điều đó lại không tùy thuộc vào mong muốn và thiện chí của ta. Còn nhớ, trước ngày toàn quốc kháng chiến chống thực dân Pháp một năm, Chủ tịch Hồ Chí Minh từng tuyên bố Việt Nam muốn “làm bạn với tất cả mọi nước dân chủ và không gây thù oán với một ai”, “thái độ nước Việt Nam đối với những nước Á châu là một thái độ anh em, đốỉ với ngũ cường là một thái độ bạn bè”. Nhưng rồi cái giá phải trả để được sống hòa hiếu, để được là bạn của mọi quốc gia trên thế giới là cuộc chiến đâu gian khổ và hy sinh của nhiều thế hệ Việt Nam suốt ba mươi năm. Bởi lẽ: “Chúng ta muốn hòa bình. Chúng ta phải nhân nhượng. Nhưng chúng ta càng nhân nhượng, thực dân Pháp càng lân tới… Không! Chúng ta thà hy sinh tất cả, chứ nhất định không chịu mất nước, nhất định không chịu làm nô lệ”.
Có lẽ cũng phải nhắc lại đây vài sự kiện ngoại giao: trong thư gửi Chủ tịch Hô Chí Minh 20 năm sau ngày toàn quốc kháng chiến 19-12-1946, tức là 12 năm sau khi cuộc kháng chiến ấy giành thắng lợi, ông de Gaulle, Tổng thống Pháp, viết rằng: “Giá như có một sự hiểu biết nhau tốt hơn giữa người Việt Nam và người Pháp ngay sau đại chiến thế giới thì đã có thể tránh được những sự biến tai ác đang giằng xé đất nước Ngài hôm nay”. Đáng tiếc là lịch sử không có chuyện giá như. Có lẽ vì thê mà năm 1993 cũng một Tổng thống Pháp, ông F.Mitterand, đã đến tận Điện Biên Phủ để tận mắt chứng kiến và tuyên bố rằng “Cuộc chiến tranh đó [tức là cuộc chiến tranh Đông Dương 1945-1954] đối với tôi mãi mãi là một sai lầm”. Thế rồi vào đầu tháng 12 năm 2009 tại Hà Nội, cựu Tổng thống Mỹ Bill Clinton nhắc lại chuyện “Sáu mươi năm trước, Chủ tịch Hồ Chí Minh và Tổng thổng Roosevelt đã muôn hai nước Việt – Mỹ thật sự là bạn. Quá trình này đã có những bước gập ghềnh. Và trước đó một người Mỹ khác, thiếu tá Archimede Patti, người có mặt tại Hà Nội để kỷ niệm 100 năm ngày sinh của Chủ tịch Hồ Chí Minh năm 1990 đã cho biết rằng, khi chia tay với ông vào ngày 30-9-1945, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã yêu cầu ông ta trở lại vì “bạn bao giờ cũng được hoan nghênh”.
Thế nhưng có “những bước gập ghềnh” đã khiến cả hai dân tộc phải trả giá đắt. “Gập
ghềnh” là vì cái gì? Vì cái lôgic nghiệt ngã trong quy luật muôn đời của kẻ mạnh muốn áp đặt ý chí của mình lên sô phận của những dân tộc yếu thê hơn. Chính vì thế, cùng với lời tuyên bố đó, Hồ Chí Minh khẳng định: uPhải trông ở thực lực. Thực lực mạnh, ngoại giao sẽ thắng lợi. Thực lực là cái chiêng mà ngoại giao là cái tiếng. Chiêng có to thì tiếng mới lớn”. Vậy thì, thực lực phải được tạo ra bằng cách nào? Lịch sử của dân tộc với những bài học nghiệt ngã đã trả lời cho câu hỏi đó.
Không phải là ngẫu nhiên mà sử sách Việt Nam, cùng với câu nói bất hủ của Trần Bình Trọng, đã truyền tụng thái độ điềm tĩnh của Trần Thủ Độ: “Đầu thần chưa rơi, xin bệ hạ đừng lo”, khí phách kiên cường và dứt khoát của Trần Hưng Đạo: “Bệ hạ muôn hàng xin hãy chém đầu tôi trước đã”! Và, chính vị tướng được nhân dân phong Thánh ấy, Đức Thánh Trần, khi quân Nguyên tràn sang lần thứ ba, đã bình thản tâu vua Trần Nhân Tông: “Chuyến này dù quân Nguyên có sang đây, ta phá cũng dễ hơn phen trước, xin bệ hạ đừng lo”(5), cũng là người từng nhắc nhở vua Trần Anh Tông: “Lúc bình thì khoan sức cho dân để làm kế sâu rễ bền gốc, đó là cái thuật giữ nước hay hơn ca”(6). Khi biết xem “thế giặc nhàn” như lời bình của Trương Hán Siêu trong Bạch Đằng Giang phú, Trần Hưng Đạo đã hội tụ được khí phách, bản lĩnh của cả dân tộc luôn hiểu rõ “lửa thử vàng, gian nan thử sức”!
Vững tin vào sức sống mãnh liệt của dân tộc, biết khởi động và phát huy lên đến đỉnh cao ý chí quật cường và tinh thần yêu nước trong mỗi một người Việt Nam sẽ tạo ra được thực lực để chiến thắng mọi kẻ thù như ông cha ta đã từng làm. Bản lĩnh Việt Nam được hun đúc và phát huy từ đó. Không được phép làm suy yếu bản lĩnh được tôi luyện, trui rèn bằng mồ hôi, nước mắt và máu của bao thế hệ Việt Nam trong sự nghiệp vẻ vang dựng nước và giữ nước.
Đó chính là “thượng sách giữ nước” như lời dạy của Đức Thánh Trần.
CHÚ THÍCH:
1. Will Durant, The Story of  Philosophy, Simon and Schuster, New York, 1926.
2. Đại Việt sử ký toàn thư, tập II, Nxb KHXH, Hà Nội, 1988, tr.81.

3. Đại Việt sử ký toàn thư, Sđd, tr.55.

4. Đại Việt sử ký toàn thư, Sđd, tr.53-54.

5. Trần Trọng Kim, Việt Nam sử lược, Nxb TP. HCM, 2000, tập I, tr.158, 173.
6. Trần Trọng Kim, Sđd, tr.173

Thứ Ba, 27 tháng 12, 2011

Trở lại vụ mất tích bí ẩn của ông hoàng Vĩnh San


TẠP  CHÍ  XƯA  &  NAY

Trở lại vụ mất tích bí ẩn của ông hoàng Vĩnh San

SỐ  393  THÁNG 12 – 2011
Pierre Journoud
CÁI CHẾT ĐẦY BÍ ẨN CỦA CỰU HOÀNG DUY TÂN NĂM 1945, LÂU NAY VẪN ĐƯỢC ĐĂNG TẢI NHIỀU TRÊN CÁC BÁO, NHƯNG VẪN CHƯA CÓ LỜI GIẢI. ĐỂ CUNG CẤP CHO ĐỘC GIẢ THÊM CHI TIẾT VỀ SỰ CỐ NÀY, CHÚNG TỒI XIN GIỚI THIỆU ĐOẠN MỞ ĐẦU CUỐN SÁCH CỦA P. JOURNOUD NHAN ĐỀ DE GAULLEVÀ VIỆT NAM (1945-1969 )*. ĐẦU ĐỀ LÀ CỦA CHÚNG TỒI.
Ngày 26-12-1945, một chiếc Lockheed Lodestar trên đường bay đến đảo Reunion đã bị rơi xuống đất gần M’Baiki, giữa rừng sâu nhiệt đới của nước Cộng hòa Trung Phi ngày nay. Không một người nào trên máy bay sống sót. Vì không có gì để giải thích “tai nạn” mới này, khiến cho cho những lời bàn tán về bí ẩn của một loạt tai nạn đã xảy ra thêm rôm rả, đường hàng không giữa Paris và Ấn Độ Dương bị coi là con đường ma ám. Nhưng lần này, bi kịch lại có một tầm vóc hoàn toàn khác. Trong 6 hành khách trên máy bay, có một ông hoàng Việt Nam 45 tuổi, mà quá khứ nổi tiếng và óc thông minh chính trị đã đưa ông trở lại Việt Nam, qua một hiệp nghị bí mật với tướng de Gaulle, để liên kết người Việt Nam thực hiện một cuộc giải chủ nghĩa thực dân một cách hòa bình dưới sự chủ trì của ông Tướng này.
Làm vua An Nam từ năm 1907 đến 1916, dưới niên hiệu Duy Tân, ông hoàng Vĩnh San đã bị nhà cầm quyền Pháp ở Đông Dương đày sang đảo Reunion, cùng với một phần gia đình, sau khi ông đã tham gia chỉ đạo một cuộc nổi dậy nhằm giành lại độc lập cho đất nước. Ông chấp nhận sự hy sinh đó, khi vừa ra khỏi tuổi vị thành niên, để tránh cho những người tham gia âm mưu khỏi một cuộc đàn áp đẫm máu, trong khi mưu đồ đó đã tỏ ra sẽ thất bại ngay từ khi khởi sự. Trong gần 30 năm, ông đã trưởng thành trong chịu đựng và sống kín đáo ở nơi lưu đày xa xăm, sống nhờ một khoản trợ cấp khiêm tôn của chính phủ Pháp, với vài niềm say mê, như trò chơi vô tuyến điện. Khác với vua cha, cựu hoàng Thành Thái (1889-1907), cũng bị người Pháp hạ bệ và lưu đày đổng thời với con, Vĩnh San không khước từ văn hóa của kẻ thực dân trong quá trình lưu đày. Ồng cũng không từ bỏ ngai vàng, vẫn tự coi là vị hoàng đế hợp thức cuối cùng của nước Nam, từ chối một ngày kia sẽ giữ vai trò có ích cho đất nước làm mồi cho một nền đô hộ nước ngoài mà ông không thừa nhận trên nguyên tắc, nhưng cũng không sa vào những cuộc tranh chấp nội bộ ngày càng trầm trọng. Cho nên, trước mối đe dọa gia tăng của chủ nghĩa Quốc xã từ năm 1936, ông đã liên tiếp yêu cầu được tham gia quân đội Pháp, trong khi từ chối một số đề nghị bí mật thoát khỏi sự giam cầm để hoạt động cho Việt Nam, mà ông chủ trương phải trở về một cách xứng đáng. Nhờ chiếc máy thu thanh khỏe của mình, ông nghe được lời kêu gọi của de Gaulle trên sóng BBC ngày 18 tháng 6-1940, và lập tức tham gia một hình thức kháng chiến bí mật, khiến ông bị giam giữ hành chính một thời gian ngắn theo lệnh của nhà chức trách thuộc phái Vichy ở đảo Reunion. Khi đảo này gia nhập phong trào kháng chiến của nước Pháp tự do năm 1942, ông làm việc hợp đồng trên chiếc tàu chống ngư lôi Léopard, treo cờ mang chữ thập Lorraine(1), với tư cách là phụ tá rồi phụ trách vô tuyến điện. Mặc dầu đã gửi nhiều yêu cầu xin ra mặt trận, nhà cầm quyền quân sự Pháp, từ lâu đã nghi kỵ ông hoàng dân tộc chủ nghĩa có quá khứ nổi loạn này, nên mãi đến tháng 1-1944 mới chấp nhận đưa ông vào quân đội Pháp với quân hàm chuẩn úy.
Đặc biệt dư luận mạnh mẽ trong quân đội cũng như trong Bộ thuộc địa, khiến cho ông bộ trưởng phải phản đối sự có mặt của ông hoàng ở Paris, thái độ ngập ngừng đó từng bước được vượt qua vào năm 1945, nhờ sự can thiệp cá nhân của tướng de Gaulle. Được cử làm cao ủy Đông Dương và tổng chỉ huy quân đội ngày 15-8-1945, với sứ mệnh “khôi phục chủ quyền của Pháp trên lãnh thổ Liên bang Đông Dương”, đô đốc d’Argenlieu – một trong những người trung thành với Tướng de Gaulle – được yêu cầu lấy ông hoàng vào trong những người thân cận của mình nhằm sử dụng khi người Pháp quay trở lại Đông Dương. Từ tháng 4-1945, nổi tiếng với những thắng lợi của sư đoản thiết giáp số 2 trong chiến dịch Alsace, đại úy Boissieu được bộ trưởng Chiến tranh André Diethelm giao nhiệm vụ giới thiệu ông hoàng với quân đội(2). Thay vì giành được các danh hiệu quân đội ở mặt trận chống Quốc xã Đức và Phát xít Nhật mà ông muốn có trước khi trở về nước, ông hoàng Vĩnh San đã nhiều lần chứng tỏ quyết tâm và hiệu quả của mình trong những nhiệm vụ tế nhị. Kết thúc chiến tranh tháng 9-1945, ông làm tiểu đoàn trưởng trong đội quân chiếm đóng nước Đức, được thưởng huân chương Kháng chiến. Bộ chỉ huy dự tính sau đó sẽ đưa ông về ban tham mưu Sư đoàn 9 bộ binh thuộc địa, lên đường sang Viễn Đông… Trong thời gian đó, ông đã đăng trên báo Combat (Chiến đâu) ngày 16-7, một di chúc chính trị trong đó ông chủ trương Việt Nam phải được độc lập. Nhưng ông không từ chối một liên minh chặt chẽ với nước Pháp, mà ông nghĩ rằng trong thời kỳ chuyển tiếp có thể ủy thác nhiệm vụ quốc phòng và ngoại giao. Nổi lên hàng đầu các nghĩa vụ mà ông phải gánh vác, ông đặt vấn đề thống nhất đất nước đã bị chính quyền thuộc địa Pháp chia thành Bắc kỳ, Trung kỳ và Nam kỳ. Vì Paris vẫn tiếp tục chống đối, ông đã viết những lời tiên đoán như sau:
“Tôi nghĩ trong tương lai trực tiếp Đông Dương phải được đặt trên cơ sở của tình hữu nghị và cộng đồng các lợi ích chứ không phải trên tư tưởng đô hộ. Tôi sợ những kẻ nóng vội lại kêu gọi vai trò trọng tài của Trung Quốc và Hoa Kỳ. Để làm dịu sự sốt ruột đó, tôi nghĩ rằng nước Pháp phải bày tỏ bằng chứng của ý đồ thực sự giúp đỡ nhân dân Việt Nam trong sự phát triển và cũng là giành được lòng tin và sự gắn bó của người Việt. Bằng chứng đó là sự xóa bỏ hàng rào ngăn cách Bắc kỳ, Trung kỳ và Nam kỳ…”
Và để chứng tỏ tính thực tế chính trị của mình, ông viết thêm: “Tôi tin rằng mình đã làm hết phận sự của người Nam, khi tôi đem lại cho người nông dân ở Lạng Sơn, ở Huế và ở Cà Mau ý nghĩa của tình huynh đệ. Dù tình đoàn kết đó được thực hiện dưới sự chỉ đạo của một chế độ cộng sản, xã hội chủ nghĩa, quân chủ hay bảo hoàng. Điều chủ yếu là cứu nhân dân thoát khỏi tình trạng Balkan hóa”(3). Tên của ông bắt đầu lan truyền trong giới cầm đầu quyền lực ở Pháp, một nhúm sĩ quan và người thuộc phái de Gaulle tự gánh trách nhiệm phổ biến chương trình của ông và chuẩn bị mảnh đất cho cuộc trở về ngai vàng nếu có thể.
Ngày 14-12, ở Paris đã có cuộc gặp gỡ mà ông mong đợi từ lâu: thiếu tá Vĩnh San được de Gaulle tiếp, người mà ông ngưỡng mộ một cách chân tình và trình bày ý tưởng của mình. Tướng de Gaulle, rõ ràng đã bị con người này thu hút, có vẻ như đã chấp nhận trên những nét lớn. Không thừa nhận về hình thức việc thống nhất đất nước, ông để cho ông hoàng thấy ý tưởng rằng điều đó có thể được chấp nhận trong một thời hạn nào đó. Trong Hồi ký chiến tranh của de Gaulle cũng như trong thư cá nhân gửi cho một người con của ông hoàng năm 1969, de Gaulle thừa nhận đã “đánh giá cao nhân cách mạnh mẽ của ông hoàng và đặt niềm hy vọng quan trọng vào ông ta”. Về phía Vĩnh San, sau cuộc tiếp xúc, ông xác nhận với người bạn Eugène Thébault, chánh văn phòng chính phủ đảo Reunion, rằng cuốỉ cùng chính phủ Pháp cũng quyết định đưa ông trở lại ngai vàng nước Nam và de Gaulle dự định sẽ đích thân đi cùng ông trong những ngày đầu tháng 3-1946, dành thời gian chuẩn bị dư luận và soạn thảo một loạt hiệp định cần phải ký giữa hai chính phủ. Chuyến đi đó phải trịnh trọng xác nhận việc lập lại hiệp ước Pháp – Việt mà cựu hoàng từng mong ước. Đối với ông hoàng, độc lập chưa bao giờ có thể cảm thấy sờ mó được như lúc này, dù ông biết rằng nó chưa được thể hiện cụ thể trong lĩnh vực quân sự và ngoại giao, mà phải chờ một thời hạn do nước Pháp định trước. Ý thức được tình hình đói nghèo và hỗn loạn của đất nước khi ông trở về, ông cũng biết rằng các lực lượng Việt Nam và nhiều cường quốc nước ngoài chống lại sự trở về của ông.
Vài ngày sau cuộc gặp gỡ với de Gaulle, ông đâ tiết lộ với một người thân cận rằng người Anh – mà những ý đồ đến ngày nay vẫn chưa được làm sáng tỏ đã đề nghị đưa cho ông một khoản tiền lớn để ông từ bỏ kế hoạch trở lại Việt Nam. Mặc dầu có thiện chí và có trí thông minh chính trị, Vĩnh San có vượt lên trên sự thách thức kinh khủng đó không? Trái với những điều de Gaulle phải viết sau này trong Hồi ký, 30 năm lưu đày có xóa nhòa kỷ niệm về ông vua đó trong tâm hồn người Việt không? Trong một báo cáo gửi chính phủ đề ngày 28 tháng 12- 1945, Đô đôc d’Argenlieu đánh giá rằng Vĩnh San tiếp tục có nhiều người hâm mộ trong các “giới chức An Nam”(4). Nhưng ngài cao ủy biết gì về thực tế đất nước này? Quyết tâm và tính năng động của phong trào cách mạng Việt Nam dưới sự chỉ đạo của “Việt Minh” (một mặt trận chính trị – quân sự do cộng sản cầm đầu, được Hồ Chí Minh và những người phụ tá trung kiên thành lập từ 1941), sự bắt rễ trong quần chúng và ảnh hưởng của nó đến tận những xóm làng xa xăm, chỉ có thể đưa đến một sự hoài nghi sâu sắc về thành công của việc thử nghiệm đó nếu nó được đưa ra ứng dụng, trong khi dân chúng còn chịu hậu quả của nạn đói khủng khiếp mùa đông – xuân 1944-1945, gây nên do mất mùa và vì sự thúc bách của kinh tế chiến tranh do Nhật và Pháp áp đặt. Chỉ huy tối cao quân đội Madagascar, tướng Henry Casseville tự mình đã gửi lên chính phủ lời cảnh báo này ngày 11-7-1945:
“Người Bắc kỳ và Nam kỳ đều biết gia đình hoàng tộc; họ biết rằng Vĩnh San đã bị truất ngôi, thay thế bằng Khải Định rồi Bảo Đại kế tục. Nhưng họ không quan tâm đến vận mệnh hoàng gia, từ lâu, mọi ảnh hưởng của triều đình Huế đã mất hẳn ở Nam kỳ và cả ở Bắc kỳ, chỉ còn vài ông quan già là có một vài sự kính trọng đối với gia đình hoàng tộc ở Trung kỳ. [...] Ông hoàng Vĩnh San có lẽ hy vọng có thể đóng một vai trò trong tương lai ở đất nước mình. Quả thật ông ta có thể phát động những vụ tranh châp, nhưng tôi không tin rằng nó sẽ đem lại lợi thế cho chúng ta. Vai trò của ông ta đã hết khi bị lưu đày. Ớ Viễn Đông, người ta không leo lại lên bệ thờ khi đã bị rơi xuống”(5)
 Được sự bảo trợ của người chủ Pháp, lại bị cô lập với đất nước mình, phải chăng Vĩnh San không phải chịu số phận như người anh em họ Bảo Đại mấy tháng trước, bị Việt Minh buộc phải thoái vị ngày 25-8 sau khi đã thỏa hiệp với kẻ chiếm đóng Nhật Bản, nay trở thành người công dân bình thường với cương vị hoàn toàn danh nghĩa là cố vấn tối cao của Hồ Chí Minh? Đối với ông Bảo Đại, với tính tình nhu nhược và mong manh, vị vua cuối cùng (1926-1945) của triều Nguyễn (1802-1945), thì cái thời của một vị hoàng đế được tôn kính và sợ hãi của triều đại xưa, được coi như Thiên tử, đồng thời là “cha mẹ dân”, tồn tại do ý Trời và các tín điều của Khổng giáo… đã xa rồi(6). Phải chăng cả cựu hoàng Duy Tân cũng sẽ có một số phận không vẻ vang gì như Bảo Đại: có thể do ở quá xa sự năng động của đất nước nên ông không thể đánh giá được sự bắt rễ và lan tỏa của sức mạnh đó, nên ông đã phác họa phong trào cách mạng Việt Nam dưới hình ảnh của “một cuộc nổi loạn mà những kẻ vô trách nhiệm đã dẫn dắt người dân đến chỗ chết, vì biết rõ rằng nếu tình thế không có lợi, họ sẽ tìm được chỗ trú ngụ ở những nước đã mua chuộc họ?”(7) Nói như vậy là đã coi rẻ ý thức trách nhiệm, khả năng tổ chức và thuyết phục của nhóm người lãnh đạo Việt Minh, cũng như ý chí không khoan nhượng của họ. Đúng là năm 1945, những người quôc gia Việt Nam tự xâu xé giành giật chính quyền, và Việt Minh cũng như những nhóm không cộng sản khác, không phải là không áp dụng việc ám sát chính trị. Một hôm ông Vĩnh San đã thổ lộ linh cảm của mình rằng, ông có thể là nạn nhân của một con dao đâm lén, của một viên đạn hay một quả bom như nhiều ông hoàng trước ông, ông coi thời đại trị vì của ông đã hoàn toàn qua hẳn. Có bao câu hỏi không trả lời được, sau vụ mất tích trên con đường đưa trở về đảo Reunion, mà ông muốn gặp lại gia đình và nhìn mặt đứa con thứ năm. Không bao giờ ông được gánh lại vận mệnh hoàng gia ở đất nước nơi ông đã ra đời và lần lượt đóng vai trò giữ mệnh trời, phản kháng nền đô hộ thuộc địa và trở thành kẻ bị lưu đày bất công.
Nếu tin vào một số nhân chứng ít ỏi, thì cái chết đột ngột của ông hoảng đã khiến de Gaulle rất bàng hoàng, đánh mất “ý đồ bí mật” để giải quyết vấn đề Đông Dương, trong bối cảnh chính trị đang mỗi ngày thêm khó khăn. Như sau này tướng Boissieu đã viết trong hồi ký, có phải sự mất tích đó là một trong những nguyên nhân khiến de Gaulle rút khỏi công việc ngày 20 tháng 1-1946?(8) Nó có thể góp phần, một cách khiêm tốn hơn để thuyết phục rằng ông không còn phương tiện thực thi đường lối của mình, ông bị đối mặt trước ngõ cụt […]
Trong các chuyên gia phê phán mạnh nhất đường lối Đông Dương của de Gaulle, nhiều người cũng thừa nhận rằng mặc dầu có khả năng làm nên điều kỳ diệu và tính thực dụng của mình, người đứng đầu chính phủ lâm thời Pháp lúc đó, cho dù đã xóa bỏ những đánh giá sai lầm của mình lúc đầu, cũng không thể đưa ra một đường lôi mạnh bạo mà ông nghĩ có thể áp dụng cho Đông Dương, vượt lên trên các tính toán cá nhân của cánh nhà binh và các chính khách. Tất yếu ông sẽ vấp phải sức ỳ của chính phủ Pháp, quá ngập ngừng với những đổi thay quá đột ngột.
Đào Hùng dịch
CHÚ THÍCH:
* Pierre Joumoud, De Gaulle et le Vietnam (1945-1969), Ed. Tallandier, 2011, 544 trang.
1. Croix de Lorraine, chữ thập có hai ngang, biểu trưng trên cờquân đội kháng chiên của de Gaulle, đôì lập với chữ thập ngoặc của Đức, và cũng để khác với cờ Pháp của chính phủ bù nhìn Pétain ở Vichy (chú thích của ND.).
2. Viện lịch sử Quốc phòng (SHD), hồ sơ cá nhân các sĩ quan, số 8Ye81561, thư của tướng Boissieu gửi bộ trưởng chiến tranh ngày 28 tháng 4-1978; thư từ trao đổi giữa Bộ Thuộc địa với Bộ trưởng Chiến tranh, từ tháng 1 đến tháng 12-1945.
3. Duy Tân, Hoàng đế An Nam 1900- 1945 bị lưu đày ở đảo Reunion hay là số phận bi thảm của ông hoàng Vĩnh San, tiểu sử ghi lại của Nguyễn Phưóc Bảo Vang, Sainte-Marie, Nxb Azalees, 2001, tr. 153-155. “Balkan hóa” là thuật ngữ xuất hiện sau Thê chiến 1, chỉ sự chia cắt lãnh thổ và chính trị vùng Balkan nhằm tránh sự tranh giành giữa các cường quốc.
4. Thierry d’Argenlieu, Biên niên Đông Dương 1945-1947, Paris, Albin Michel, 1985, tr.112-113,436-437.
5. Trung tâm lưu trữ Hải ngoại (CAOM). INF, bìa số 122, hồ sơ số 1105, thư của tướng CasseviUe gửi bộ trưởng Thuộc địa, số 291/CAB, ngày 11-7-1945.
6. Philippe Devillers, Lịch sử Việt Nam 1940-1952, Paris, Seuil, 1952, tr.20- 21; Le Monde ngày 25-6-1975.
7. Thư của Vĩnh San gửi ông Văn Sa, 17 tháng 11-1945, dẫn trong tiểu sử của Nguyễn Phước Bảo Vang ghi (Sđd, tr.205).
8. Tướng Alain de Boissieu, Để phụng sự Tướng de Gaulle, 1946- 1970, tập 2, Paris, Plon, 1982, tr.75-76.